İlk bakışta birçok olayı fark edemeyişimizin esas sebebi; birçok anlama gelebilecek bir kelimeyi, hafızamızda sabitlediğimiz bir mana ile önümüze konulan olaya bakmamızdır. Örneğin cüzi irade dediğimizde, hemen kafamızda canlanan şu oluyor. Bir külli irade var ve bende de bu külli iradenin bir cüzi yani parçası var. İşte yanılgı noktası burada başlar. Külli irade, Allah ismiyle isimlenen mutlak zatın; yaratımıyla tecelli eylediği yani kendisinde kendisini kendisiyle seyretmeye başladığı; Rahman ismi gereği ile istediği yaratımını mutlak olarak kuvveden fiile çıkmaya başladığı ve kayıtsız şartsız olarak kün emriyle her an faal olduğu, kendi öz isteme merkezidir. Ve bu irade, mutlak zatın kendi öz vasfıdır. Kulun iradesi ise; yani kuldaki bu sıfat; kulun kendi kendi zatından değildir. Kuldaki irade, Allah’ın kulda yarattığı yöneliş sezgisidir. İşte kul; bu sezgi gücü ile yani isteme kuvvesi ile yani iradesi ile sorumlu kılınmıştır. İşte imtihanın sırrı, kulda yaratılan bu dileme kuvvesinde saklıdır. Kur’an da bu hakikat şöyle bildirir: “Allah, dalalet yolunu irade edeni saptırır ve hidayeti irade edeni de doğru yola iletir.” (Fâtır, 8)
Cüz’i irede, rahmaniyeti gereği vechinden yansıyan ve yansıması oluşan bir tutam nurunun üzerine, yaratımını tecelli edip rahimiyetiyle nakşı oluşan ve diğer esma manaları gereği nurdan şuleler üzerinde şekil alan her bir birimin, külli irade dâhilinde mutlak hüküm gereği üzerinde yaratımının icabını yerine getirmesi için, fıtrat planı dâhilinde kendi yaratımının devam ettirmesi için, birimin hüviyeti gereği birimde zuhuru oluşan yönelim kuvvesine denir. Cüzi irade, bir parçalanma olmayıp her bir esma bileşkesinin kendi bünyesine göre, özünden aldığı iradeye denir. Her bir birim özünden aldığı irade kadar diğer esma bileşkelerinin üzerinde etkileşim yapar. Yani kulların dilemesi Hak Teâlâ’nın dilemesi içinde bir dilemedir; onların kudreti Hak kudretinin gölgesidir. Lakin her kim ki, kendi dilemesini mutlak olarak bağımsız bir vaziyet sanırsa, işte o zaman şirke yaklaşır. Kim de dilemesinin kaynağının dayanağını Hak’tan bilirse ve ameline göre de dilemesinin yönünün mahal alacağını fark ederse ve bu çerçevede kendisine bir rota çizerse, işte o zaman da tevhid nuruyla nurlanır.
Esma nakşı dâhilinde oluşan bileşkesi güçlü olan, esma nakşı dâhilinde zayıf olanın üzerinde etki eder. Bununla beraber biz insan olarak, bize verilen özellik gereği esma bileşkemizde değişiklik yapma yeteneğimiz vardır. Amellerimizde daim olmakla, hüviyetimizi oluşturan tüm esma nakşımızda değişiklik yaparak, bizde yaratım olarak bir şule nurumuza yansıyan irademizi yükseltir ve daha önce başaramadığımız birçok şeyi, başarır konumuna geliriz. Evet, bizim irademiz Hak’tan bir emanettir; onu nefsimize değil, Hakk’a teslim etmeliyiz. Çünkü biz dilemedikçe herhangi bir şey olmaz; ama tüm dilememiz de Allah’ın kuvvet ve kudreti altında Allahîn gözetimine ve Allahîn yaratımına bağlıdır. Bu yüzden Kur’an’da: “İnsana çalıştığından başka bir şey yoktur.” (Necm, 39) buyurularak, gayretimizin önemi hatırlatılmıştır. İşte bu olay anlaşılırsa, cüzi iradenin parçalanmış iradenin olmadığı, aksine yaratım planımız üzerine yansıyan, bize özgü olarak yaratılan bir irade olduğunu keşfederiz.
İşte bu hakikat, Kur’an’da “Allah sizden ortaya çıkan isteğin oluşmasını istemedikçe, siz dileğinizi fiiliyata dökemezsiniz.” (İnsan, 30) ayetiyle bildirilmiş; başka bir ayette “Rabbin dileseydi yeryüzünde bulunanların hepsi elbette iman ederdi.” (Yûnus, 99) buyrularak iradenin bütünüyle Allah’ın kudreti içinde olduğu ve insana da bir dileme isteğinin yaratıldığını açıklanmıştır. Aynı şekilde “Allah, bir kavim kendilerinde olanı değiştirmedikçe, onlara verdiği nimeti değiştirmez.” (Enfâl, 53) ayeti de, kulların iradelerini kullanarak kaderlerinin akışına etki edebileceklerini göstermektedir. Bu sır hadisi şeriflerde şöyle beyan etmiştir: “Ameller niyetlere göredir. Herkes için ancak niyet ettiği vardır.” (Buhârî, Bed’ül-Vahy 1) “Akıllı kimse, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için çalışandır.” (Tirmizî, Kıyamet 25) “Kuvvetli mümin, Allah katında zayıf müminden daha hayırlı ve daha sevimlidir. Her birinde hayır vardır. Sana faydalı olanı iste, Allah’tan yardım dile, aciz kalma.” (Müslim, Kader 34) “Kaderi sadece dua geri çevirir, ömrü de iyilik uzatır.” (Tirmizî, Kader 6) Bütün bunlarla beraber, Kur’an’ın şu ayeti meseleyi özetler: “De ki: Doğru yol Allah’ın yol göstermesidir.” (Bakara, 120)